1. Binanyzyn depreme dayanykly olup olmady?y dy?arydan gözlemle veya sadece bina projesi incelenerek belirlenemez.
2. Binanyzyn depreme dayanykly olup olmady?y sadece zemin etüdü, beton kalitesi testleri, v.b incelemelerle de belirlenemez.
3. Binanyzyn dayanyklyly?y incelenip takviye gerekti?i durumlarda da çok zor bir a?ama ba?lar: bina içindeki bazy kolonlar mantolanacaktyr, yeni perde duvarlar yaratylabilir; bina içinde uzun sürebilecek bir in?aat dönemi olacaktyr ve bu i? te oldukça masraflydyr.
4. Hasar raporu ile depreme dayanyklylyk raporu çok farkly ?eylerdir. Hasar raporu gerekti?inde sadece gözlemlerle bile verilebilir. Depreme dayanyklylyk raporu ise çok farkly bir?ey olup, bunu herkes veremez ve bu çok zor bir i?tir.
5. Deprem sonrasy verilen hasar raporu sadece gözlemle binada deprem nedeniyle ta?yyycy elemanlar olan kolon ve kiri?lerin hasar görüp görmedi?ini belirleyebilir. Ta?yyycy elemanlary hasar görmemi? veya az ahsar görmü? bir binada oturmaya devam edilebilir. Ancak bu o binanyn depreme dayanykly oldu?unu göstermez. Daha büyük bir depremde binanyn göçmeyece?i veya daha fazla hasar görmeyece?i bilinemez.
6. Depreme dayanyklylyk raporu vermek için çok zahmetli ve detayly bir ara?tyrma ve hesaplama gerekir. Bu kysym detaylyca di?er sayfalarda anlatylmaktadyr. Ancak kysa olarak:

• Ta?yyycy elemanlaryn (kolon/kiri?) beton kalitesi belirlenmelidir: tüm elemanlar ölçülemeyece?inden belli yerlerde numuneler alynarak bir genelleme yapylyr.
• Kolon ve kiri?lerin içindeki çelik donaty oranlary/konumlary bilinmelidir: Ancak donaty çap ve konumlarynyn belirlenmesi de moldukça zor bir i?tir. Bu i? için metal dedektör kullanylmaz, bazy özel ultrason cihazlary beton içindeki donaty yerlerini tesbit edebilir ancak çelik kalitesini belirleyemez. En sa?lykly yöntem betonun kabuk kysmyny kyryp içerideki demirlere bakmaktyr. Daha sonra burasy syvanabilir ve herhangi bir sorun olu?turmaz.

1. Binanyn çe?itli yerlerine bazy aletler ile vurup bina dayanymyny ölçtü?ünü iddia eden ki?iler türemi?tir. Aslynda bu ki?ilerin en fazla bulabildikleri binanyn do?al titre?im periyodu ve belki zeminin de do?al titre?im periyodudur. E?er her iki periyod da birbirine yakynsa bina depremden daha fazla etkilenecektir demektir; ancak bu binanyzyn yykylaca?y anlamyna da gelmez. Veya periyodlar farklyysa da binanyzyn sa?lam oldu?unu göstermez.

KENDY BA?INIZA YAPABYLECE?YNYZ ÖN KONTROLLER:

(Bu kontrollerin bir kysmy in?aat mühendisli?i bilgisi gerektirir ve size sadece yön göstermek amacyyla hazyrlanmy?tyr, binanyzyn dayanyklyly?yny kendi ba?yna belirleyemez)

1. Binanyn projesini elde etmeye çaly?yn. Binanyn projesi ba?ly oldu?unuz belediyeden elde edilebilir.
2. Bina projesini elde etmeniz çok önemlidir, çünkü:

• Binanyzyn kaçak olmady?y ve hangi proje bürosu tarafyndan yapyldy?y bilinir. Projeyi yapan büronun saygynly?y ve referanslaryny böylece soru?turabilirsiniz.
• Projede kullanylan malzeme ve hesaplarla ilgili önemli bilgiler bulunur:

1. Binanyn kaç kata göre hesabynyn yapyldy?y bilinir. E?er projede alynan kat sayysy ile gerçek kat sayysy farkly ise ve gerçekte daha fazla kat varsa mutlaka binanyzy profesyonel bir deprem mühendisli?i bürosuna kontrol ettirmelisiniz.
2. Hangi yylda projelendirildi?i; hangi deprem ?artnamesine göre deprem yüklerinin tesbit edildi?i bulunur.
3. Kullanylan beton (B160 v.b.), demir donaty (BÇ I veya B.Ç. III)
4. s _emn : Zemin emniyet katsayysy (1 kg/cm² kötü zemine kar?ylyk gelir: ince kumlu, killi zemin, 3 kg/cm² iyi zemine kar?ylyk gelir: kaya zemin). Projede alynan zemin durumunu bu veriden tesbit edebilirsiniz.
5. Projede alynan deprem yükü etkitme katsayysy olan C de?erini bulabilirsiniz. Bina toplam a?yrly?y “C” katsayysy ile çarpylyp deprem yatay yükü olarak bina katlaryna etkitilecektir. ’75 Afet ?artnamesine göre hesaplanan C katsayylary yeni ’98 ?artnamesine göre alynacaklardan daha dü?ük çykmaktadyr. Hatta bazy durumlarda her iki ?artname katsayylary arasynda 3 kat fark olabilir. Projenizde alynan C katsayysy 0.1’e yakyn veya 0.1’den fazla ise binanyz büyükçe bir depreme göre projelendirilmi?tir denebilir. C de?eri 0.04~0.06 arasynda ise ve binanyz deprem fay hatlaryna daha yakyn bölgelerde ise mutlaka binanyzyn detayly incelemesini yaptyrmalysynyz. ’98 Afet ?artnamesine göre C katsayysy bu tür bölgelerdeki binalar için 0.2 ve üzerine çykabilir.
6. Ta?yyycy elemanlar olan kolon, kiri? ve perde duvarlaryn konumlary, birbirlerine mesafeleri, boyutlary ve içlerine yerle?tirilen çelik donatylar bilinir.
7. Kolon ve kiri? uçlarynda etriye sykla?tyrmasy yapylmy? my (normalde 20 cm de bir kullanylyrken uçlarda bu mesafe 10 cm ve daha aza inmelidir). Çe?itli projelerde bir kolonun kesiti gösterilerek deprem donaty sykla?tyrmasy benzeri bir yazy ve çizim ile belirtilmektedir. Etriye sykla?tyrmasy depremde büyük faydalar sa?lar. Kolon ve kiri? uçlarynyn hasar görme olasyly?yny büyük oranda azaltabilir.
8. Temel planyna bakylyr: temel cinsi bulunur (sürekli radya temel mi yoksa pabuç temel mi), temel derinli?i ne kadar: bodrum kat var my, temel hemen zemin kat kolonlaryndan my ba?lyyor, incelenir. Sürekli temel daha elveri?lidir: zemin kolonlary bir bütün olarak kolon altlaryndan geçen kiri?lere oturur ve kiri?ler arasynda temel dö?emesi mevcuttur; bu durumda tüm zemin kat kolonlary birbirlerine rijit olarak kiri? ve dö?emelerle ba?ly oldu?undan deprem esnasyndahep beraber hareket ederler, farkly/ba?ymsyz davrany? göstermezler. Pabuç temelde ise her kolonun altynda geni?çe bir temel pabucu yaratylmy?tyr; deprem esnasynda her temel pabucu farkly hareket edebilir ve farkly zemin oturmalary yapabilir; bu da kolonlarda ek hasarlar meydana getirebilir. Pabuç temeller birbirlerine “ba? kiri?leri” ile ba?ly ise daha uygun bir durumdur. Temel ne kadar derinde ise daha sa?lam ve yerle?mi? bir zemin üzerinde olma olasyly?y da o kadar artar. Sy? ve pabuç temeller depremde daha elveri?siz davrany? gösterir.
9. Proje üzerinde farkly bir kalemle de?i?iklikler yapylmy? my, eklemeler var my incelenir. Özellikle alt katlarda in?aat sonrasy projesine uygun olmayan kolon küçültme, delme, iptal etme, yerde?i?tirme gibi i?lemlerin yapylyp yapylmady?y bilinmelidir.

1. Binanyz kaçaksa/ruhsatsyzsa projesi yoktur. Projesi olmayan bir binayy mutlaka kontrol ettirmenizde fayda vardyr.
2. Binanyz hakkynda ba?ka bilgiler edinmeye çaly?yn:

1. Proje ve in?aa öncesi zemin etüdü yapylmy? my, zemin etüdü raporu mevcut mu?
2. Projeyi yapan büro saygyn my, referanslary neler, hala aktif mi? Yapty?y binalar önceki depremlerde hasar görmü? mü?
3. Yn?aa esnasynda beton nasyl dökülmü?: elde kararak, usta ve çyraklar tarafyndan my, yoksa beton santrallerinden gelen hazyr beton ile mi: beton kalitesi elde/dökme betonlarda genelde projede alynandan daha yüksek çykmaz, hatta genelde daha kötü olabilir. Ceyhan, Dinar ve Erzincan’da yykylan ve çok hasar gören binalaryn beton kaliteleri genelde 10 Mpa veya daha çykmy?tyr; bu da B160 kalitesindeki betonunu biraz daha dü?ük bir de?erine kar?ylyk gelir.
4. Temel kazylyrken in?aaty kontrol eden kat malikleri mevcutsa temelin ne tür bir zemine oturdu?unu bilirler: kaya zemin mi, torpak my, v.b.
5. Yn?aat esnasynda binanyn projeye uygun olarak in?aa edildi?i sürekli kontrol edilmi? mi: do?ru sayyda çelik donaty yerle?tirilmi? mi, çelik donaty ile kolon veya kiri? kenary arasyndaki mesafe olan pas payy en az 2.5 cm olmaly, v.b.
6. Beton dökümleri esnasynda beton kalitesini kontrol için numune alynmy? my ve beton kalite testleri yapylyp, sonuçlar alynmy? my?
7. Beton üretiminde kullanylan kum deniz kumu mu: deniz kumu e?er iyice yykanmadan beton üretiminde kullanylmy?sa, içindeki tuz beton kimyasyny zamanla bozabilir ve beton dayanymyny önemli ölçüde azaltabilir.

1. Binanyzyn projesini kullanarak yapabilecekleriniz:

1. Projedeki kat adedi ile bina gerçek kat adedini kar?yla?tyryn. Binanyn gerçek kat adedi projedekinden daha fazla ise mutlaka binanyzy profesyonel bir deprem mühendisli?i bürosuna kontrol ettirmelisiniz.
2. Bina en alt katy olan zemin veya bodrum katyna gidin. Projede bu kata kar?ylyk gelen kolon aplikasyon planyny açyn. Burada görebildi?iniz, açykta olan bir kaç kolonu tesbit edin, boyutlaryny ölçün. Projede bu kolonlary bulun ve proje boyutlaryyla kar?yla?tyryn. Ayryca kolonlar arasy mesafeleri de kar?yla?tyryn. Mümkün oldu?u kadar çok kolonu bu ?ekilde kontrol edin. Ayryca kolonlaryn üst ba?lary arasyndaki kiri? boyutlaryny da o kata kar?ylyk gelen kat dö?eme planlaryndaki kiri? boyutlaryndan kontrol edebilirsiniz. Benzer kontrolleri üst katlarda da olabildi?ince çok yapyn.
3. E?er kontroller neticesinde: eksik kolon veya kiri?, kolon ebatlarynda farklylyk, kolon mesafelerinde farklylyk tesbit ettiyseniz, mutlaka binanyzy profesyonel bir deprem mühendisli?i bürosuna kontrol ettirmelisiniz.
4. Projede belirtilen duvarlar yapyda mevcut mu? Projede öngörülen duvar malzemesi ile gerçekte kullanylan duvar malzemesi ayny my: projede ytong benzeri hafif duvar öngörülmü?, gerçekte ise bo?luklu veya dolu tu?la kullanylmy? olabilir. Daha sonra bina içinde tadilat yapylarak duvarlar kaldyrylmy? my? Duvarlar deprem esnasynda bir miktar deprem yükünü ta?yyarak faydaly bir görev üstlenirler. Özellikle zemin katta dükkan veya ma?aza içinde alan yaratmak amacyyla kaldyrylmy? olan duvarlar depremde bu katyn daha fazla zarar görmesine neden olur.
5. Projede belirtilen kaplama yükleri dy?ynda özellikle bina cephesinde farkly kaplama kullanylmy? my: örnek olarak projede öngörülmeyen, sonradan yapylmy? bir dy? cephe mermer veya granit kaplama binaya önemli ölçüde ek yük getirebilir.

1. Binanyn deprem esnasynda en çok zorlanan kesimi zemin kat kolonlarydyr. Zemin kat kolonlaryny, üst ve alt ba?laryny, kiri?lerle ba?lantylaryny kontrol edin. Çatlak tesbit ederseniz, mutlaka uzman bir ki?i/kuruma kontrol ettirin.
2. Zemin kat yüksekli?i 3 metreden fazla olan, özellikle 5 metre civary olan ve zemin katyn büyük bölümü duvarlar ile kapaly olmayan binalaryn depremde hasar görme olasyly?y çok daha fazladyr.
3. Binanyzyn temele oturan en alt katynda rutubet olup olmady?yny ve rutubet varsa özellikle kolonlardaki etkilerini tesbit edin: kolon alt ba?larynda yslaklyk var my, beyaz çizgiler halinde lekeler/izler olu?mu? mu, kolon dy? yüzlerinde kylcal çatlaklar veya daha büyük çatlaklar mevcut mu: Çatlak mevcutsa, bu çatla?y çekiçle kaldyrarak çatlak geni?li?ini/büyüklü?ünü belirleyebilirsiniz. Çatlak büyükse çelik donatyya kadar bir tabaka halinde kopabilir. Bu durumda çelik donatyda paslanmayy inceleyin, büyük oranda paslanma tesbit ederseniz bu kolonlaryn mutlaka en kysa zamanda onarylmasy ve eski dayanymlaryna ula?tyrylmasy gerekir.
4. Binanyzyn temelinin ve bodrumunun sürekli yslak/rutubetli kalmasy çok sakyncalydyr. Su beton içindeki kylcal kanallardan yukary do?ru hareket ederek kolonlaryn içlerine ilerler; özellikle deniz kumuyla karylmy? betonlardaki tuzlar ve di?er beton kimyasallaryyla reaksiyona girer ve betonu zayyflatyr; en önemlisi de beton içindeki çelik donatyyy paslandyryr. Mutlaka rutubeti önlemelisiniz.
5. Binanyz projesinde beton perde duvar/kolonlar mevcut mu ve gerçekte binanyz içinde do?ru olarak yerle?tirilmi? mi (ebatlary ve konulary kontrol edilir). Perde duvar/kolonlar, kysaca perdeler deprem esnasynda deprem yüklerinin büyük bölümünü hiç hasar görmeden veya az hasar görerek ta?yrlar, di?er kolonlaryn zorlanmalaryny azaltyrlar. Perdelerin binanyzda bulunmasy büyük bir avantajdyr. Ancak perde konumlarynyn do?ru yerle?tirilmi? olmasy çok önemlidir.
6. Perdelerin bina planynda bina dy? kenarlaryna do?ru, her iki do?rultuda simetrik olarak ve ayny ebatlarda en az iki?er adet bulunmasy gerekir. E?er binanyn sadece bir kö?esinde, mesela asansör bo?lu?u etrafynda perde kullanylmy?sa ve plana göre simetri yoksa bu perde duvar deprem esnasynda binanyn burulmasyna neden olabilir ve bu da tercih edilmeyen ve hasarlara neden olabilecek bir davrany?tyr. Böyle bir durumda binanyn aksi yönünde yeni perde/ler eklenerek burulma önlenmelidir.
7. Binanyzda zemin üstündeki katlarda çekme kat mevcut mu: çekme katlar zemin kat üzerinde bina dy?yna do?ru kat planynyn 1~1.5 metre kadar geni?letilmesiyle olu?turulur. Çekme katly binalar depremlerde daha fazla hasar görür. Özellikle zemin kat kolonlary çekme kata geldi?inde oda ortasyna denk geldi?inden bazen 1. katta bu kolonlar ayny konumda devam ettirilmemi? ve 1<~1.5 metre kadar dy?aryya do?ru kaydyrylmy? olabilir. Bu tür binalar deprem esnasynda ciddi hasar görebilir.
8. Di?er elveri?siz bina türleri:

1. Bina ta?yyycy elemanlary olarak sadece kolon mevcutsa, kiri? yoksa ve kolonlar direkt olarak dö?emelere ba?ly ise:
2. Dö?eme asmolen olabilir: 20~25 cm kalynly?ynda olur, dö?eme içine belli aralarla bo?luklu tu?la konur. Kolon birle?im noktalarynda ve tu?la aralarynda küçük/kysa kiri?ler varmy? gibi davranyr.
3. 16~20 cm kalynly?ynda beton dö?eme olabilir. Bu ve asmolen dö?emelerin daha elveri?siz olam sebebi özellikle deprem anynda olu?acak ani dü?ey kesme kuvvetlerini kar?ylayamamalary ve kolonlaryn sanki zymbalanmy? gibi dö?emeleri kesip üst kata geçmeleridir.
4. Bina plany ortogonal de?ilse yani genel olarak dikdörtgen bir plan de?il de bir kenary belli bir açyyla di?er uca do?ru açylyyorsa. Arsanyn yamuk olmasy hallerinde görülebilir: üçgen veya trapez planly yapylardyr ve deprem anynda do?ru projelendirilmediyse büyük burulmalara maruz kalarak yykylabilirler.
5. Bina herhangi bir katynyn yüksekli?inin di?erlerinden daha fazla olmasy: mesela ara bir katyn 3 metre yerine 4 metre olmasy. Böyle bir katta daha fazla deformasyon olur ve bazen fazla deplasmandan 2. Mertebe etkilerine u?rayarak bu kat yykylabilir.
6. Bina planynda düzensiz bir ?ekilde bo?luklar bulunmasy: herhangi bir kat dö?emesi çe?itli yerlerde kesilmi? ve yer yer bo?luklar mevcut ise; mesela makine yerle?tirmek için dö?eme kesilmi? olabilir.

Bu kontroller neticesinde bir veya birkaç durumda binanyzy kontrol ettirmeniz tavsiye edilmi?se, mutlaka uzman bir ?irket tesbit edin ve kendilerine dany?yn. Yukaryda edindi?iniz bilgiler aracyly?yyla binanyzyn deprem dayanymyny incelemek isteyecek ki?ilerin bilgi seviyelerini de anlamanyzda büyük fayda olacak çünkü durumdan istifade ederek sadece para kazanmak için bu i?e girmi? ve bilgisiz bir çok ki? ve firma türemi?tir.

Umaryz bu bilgiler size faydaly olabilir.

Saygylarymyzla,

Benko Ltd.

www.benkoltd.com