|
| Deprem
anında yer sallanır çünkü ani bir enerji boşalması gerçekleşmektedir.
Yeraltındaki kayalarda bazen o kadar büyük bir gerilme birikir ki,
kayalar bu büyük kuvveti artık tutamazlar, kırılırlar ve deprem meydana
gelir. Örnek olarak, bir fay
hattında
(yerkabuğunda
oluşan kırıklara fay denir), iki farklı kaya bloğu birbirlerinin tersi
yönlerde kayarsa deprem olur. Deprem bilimine sismoloji denir. "Sismik"
kelimesi Yunanca'dan gelir ve anlamı sallanmadır.
|
Yerküre üzerinde kıtasal levhalar,
fay hatları, deprem bölgeleri
|
| Hemen tüm depremler kıtasal levhaların buluştuğu
sınırlarda meydana gelir. Yerkabuğunun içinde enerjinin boşaldığı
noktaya odak
noktası
denir. Yeryüzünde, odak noktasının hemen üzerinde bulunan noktaya
ise dış
merkez
denir ve genelde depremden en çok etkilenen yer de dış merkezdir.
Deprem sonrasında kayaların yerlerine oturması sürecinde, artçı
sarsıntılar
denilen nispeten hafif titreşimler oluşur. |
 |
Bir depremin odak noktası yerkabuğunda
herhangi bir derinlikte olabilir çünkü yerkabuğu çok kırılgandır.
Sığ depremler (0–100 km derinlikte), kıtasal levhaların arasındaki
kaymaların yeryüzüne yakın derinliklerde meydana gelmesi ile oluşur.
Ara
(100–300 km derinlikte) ve derin depremler (>300 km derinlikte)
kaymaların yeryüzeyinden çok daha derinlerde meydana gelmesiyle oluşur.
|
17 Ağustos 1999 Marmara depremi sonrasında Sapanca'da
tesbit edilen yüzey kayması
|
| Bilim Adamları
depremleri nasıl ölçerler?
|
İnsanoğlu hep deprem büyüklüğünü ve zararını
tanımlamak için çaba göstermiştir. Bu yüzyılın başlarında depremler,
"Mercalli
Şiddet Cetveli"
denen, ve depremi yaşayan insanların tecrübeleri ve binalarda meydana
gelen hasarlar ile sınıflandıran bir tablo ile tanımlanır oldu. Mercalli
Cetveli 1902 yılında İtalyan sismolog Giuseppe Mercalli tarafından
icat edildi.
Ancak,
bu şiddet ölçüsü yapıların hasar ve yıkılma düzeyini esas aldığından
depremin mutlak bir ölçüsü olarak alınamaz. Aynı deprem sağlam yapılar
olan bir bölgede daha az şiddetli veya zayıf yapıların bulunduğu başka
bir bölgede daha şiddetli olabilir. Şiddeti tanımlarken binalardaki
hasar ile birlikte zemin ivmesinin büyüklüğü de göz önüne alınmalıdır
(bu konu diğer bölümlerde işlenmektedir).
|
Şiddeti |
Tanım |
ivmesi |
(g=yerçekimi ivmesi) |
I |
Sadece duyarlı aletler algılar |
~ 1 cm/s2 |
0.001 g |
II |
Üst katlarda, dinlenen kişiler hissedebilir,
asılı cisimler sallanabilir |
2~3 cm/s2 |
0.002~0.003g |
III |
Binada hissedilir, duran bir aracın yanından
kamyon geçmiş gibi sallanır |
3~7 cm/s2
|
0.003~0.007g |
IV |
Binada çoğunluk ve dışarıda az kişi hisseder,
kap kacak sallanır |
7~15 cm/s2 |
0.007~0.015g |
| V |
Herkes hisseder, tabak, pencere v.b. kırılır |
15~30 cm/s2
|
0.015~0.03g |
VI |
Herkes hisseder, birçoğu korkup dışarı fırlar,
baca, sıva düşer, hafif hasar olur |
30~70 cm/s2 |
0.03~0.07g |
VII |
Herkes dışarı kaçar, yapı sağlamlığına göre
hasar olur, otomobildekiler de hisseder |
70~150 cm/s2
|
0.07~0.15 g |
VIII |
Duvarlar çerçevelerden ayrılır, baca, duvar
devrilebilir. Kum, çamur fışkırır |
150~300 cm/s2 |
0.15~0.3 g |
IX |
Yapı temelden ayrılır, çatlar, eğilir. Zemin
ve
yeraltı boruları çatlar |
300~700 cm/s2 |
0.3~0.7 g |
X |
Kargir ve çerçeve yapıların çoğu tahrip olur,
zemin çatlar, raylar eğilir, toprak kaymaları olur. |
700~1500 cm/s2 |
0.7~1.5 g |
XI |
Yeni tip yapılar ayakta kalabilir, köprüler
yıkılır,
toprak kayar, raylar bükülür |
1500~3000 cm/s2
|
1.5~3 g |
XII |
Hemen herşey harap olur, toprak yüzeyinde
dalgalanma görülür, cisimler havaya fırlar |
3000~7000 cm/s2 |
3~7 g |
|
| |
| Bilinen en iyi ölçek 1935 yılında Charles
Richter tarafından bulunmuştur. Richter büyüklük ölçeği, odak noktasında
oluşan enerji miktarına dayanır. Bu enerji miktarı yüzey titreşimlerini
ölçmeye yarayan ve sismograf denilen bir aygıt aracılığıyla saptanır.
Ölçek logaritmiktir, yani en büyük deprem dalgasının büyüklüğü, ölçek
üzerinde bir basamaktan diğerine atlarken, tam 10 kat artar. Örnek
olarak, Richter ölçeğinde 6 olan bir depremin en büyük dalgasının
büyüklüğü, 5 ölçeğindekinin 10 katıdır ve 4 ölçeğindekinin 100 katıdır.
Büyüklükteki her 10 kat'lık artış, boşalan enerji cinsinden yaklaşık
30 katlık artışa eşittir. Richter ölçeği 1 değeri ile başlar ve üst
sınırı yoktur. |
| Bir yılda 900,000'den fazla deprem kaydedilmiştir
ve bunların 150,000 kadarı insanlar tarafından hissedilecek büyüklüktedir.
Her yıl 20 kadar Richter ölçeğinde 7 ve civarında, büyük deprem meydana
gelir. Birkaç yılda bir ise Richter
ölçeğinde 8 veya daha büyük, şiddetli bir deprem meydana gelir. Ölçülmüş
olan en büyük deprem 1964 yılında, Alaska'da meydana gelmiştir ve
Richter ölçeğinde 8.6 olarak kaydedilmiştir.
|
Son yıllarda dünyadaki
büyük depremler
Anadolu'da büyük depremler (0-2000
yılları arasında) |
Aşağıda 17 Ağustos 1999 Marmara depremi
ve sonrasında meydana gelen artçı depremler ve
Richter
ölçekleri gösterilmektedir: |
 |
 |
|
| |
|